Tajemnica centawskiej trumny

Drukuj
Opublikowano Piotr Smykała, Romuald Kubik - Strzelec Opolski

Trumna jest piękna. Cała szkarłatna, bogato zdobiona złotymi ornamentami i metalowymi okuciami - kołatkami. Prawdopodobnie symbolizować miały przejście do innego świata i służyły jednocześnie do przenoszenia trumny. Wokół widnieją wymalowane herby rodów szlacheckich. Obecnie znajduje się w Muzeum Piastów Śląskich w Brzegu, lecz pierwotnie spoczywała w krypcie centawskiego kościoła.

W 1967 r. została przekazana do Opola przez ówczesnego proboszcza Karola Wypióra, a w 1970 r. znalazła się na zamku w Brzegu. Niestety, dziś nie jest dostępna dla zwiedzających, zalega w magazynie na ostatniej kondygnacji wieży zamkowej.

Zabytek pochodzi z XVII wieku. W tamtym okresie w modzie były bogato zdobione trumny królewskie i książęce. Ta jednak należała do zwykłej szlachcianki. Tak bogaty pochówek musiał świadczyć o tym, jak ważna była dla bliskich. Mąż zmarłej Franciszek Wilhelm Larysz (zm. 1730 r.) bogaty w dobra majątkowe i zaszczyty, zapewnił jej pełną miłości pamiątkę. Jeszcze w 1723 r. zamawiał mszę św. w jej intencji. Na górnej pokrywie trumny są umieszczone dwa cytaty oraz namalowany krucyfiks.

HISTORYCZNA ZAGADKA
Bardzo mało wiadomo o zmarłej, drugiej żonie Jana Franciszka Wilhelma Larysza, właściciela Centawy. Historycy nie są nawet pewni, kto nią był. Jedynie Pilnaczek i Weltzel wymieniają jej nazwisko. Z kolei Blażek w herbarzu szlachty śląskiej twierdzi, że drugą żoną Larysza była Dorota Elżbieta hr. von Hellenbach.

Zagadką są też umieszczone na trumnie herby, które powinny oddawać wywód heraldyczny zmarłej. Żadne z historycznych źródeł tego nie potwierdza. Również sprzeczny z obecną wiedzą jest napis na przodzie trumny:

„Wysoko rodzona Pani R. DOROTHA BARBARA LARISCHOWA Swobodn… Pani ze Lhorÿ, a Karwiny Dziedziena P na Cenƭawia, Warmuntowicach, Olschowie xc. Rodzona Slewicowna Kƭóra żÿć Poczeła Rokv 1666. Dnia 8 Wrześniay

W Roku 16… Sierpnia weszła w S. małżeński z Wysoce Vrodzonym a Sƭaƭeczym Panem. Panem FRANCISZKIEM WILCHELMEM LARISCH Swobodÿm Panem ze Ihoiÿ, a Karwiny, Dziedzicznym Panem na Karwinie, Alb…ychyicach etc ~ Vmiera Roku 1689 … Września skonała, powÿsz napisany Zmyslowoÿ o doczesnÿm Zywocie Łaskawemu podaie CZİİTELNİKOWİ”.

Zarówno sposób wykonania napisu, jak i jego treść budzi wiele wątpliwości. O opinię poprosiliśmy opolskiego heraldyka Romana Sękowskiego.

- Osoba wykonująca napis zrobiła błąd pisząc „ji” (czijta) zamiast „ÿ” („czÿta”), jak powinna to zrobić wg współczesnej transkrypcji. Nie orientowała się też w obyczajach panujących wśród śląskiej szlachty. Na Śląsku z reguły żony nie przejmowały nazwisk mężów. Powinno być więc napisane „Dorota Barbara Slewicowna, żona...” Znane są jednak wyjątki od tej reguły, więc mogło być tak i tym razem. Nigdy natomiast nie miała prawa używać tytułów szlacheckich i honorowych męża, co było uregulowane prawnie. Nic nie wiadomo, aby Schlewice mieli tytuł wolnych panów (baronów, Freiherr), a tym bardziej tytuł honorowy „wysoko urodzony” (Hochgeboren), który cesarz nadawał tylko szlachcie utytułowanej (baronom i hrabiom) i to najczęściej „ad personam”. Prawdopodobnie wykonujący napis oparł się na zwyczajach polskich - uważa Roman Sękowski.

Zagadką jest zapis o majątkach. Według źródeł, Centawa należała w XVII wieku nie do Schlewitzów, a do Laryszów. Z kolei, wymienione przy majątkach Larysza Albrechtice były własnością Schlewitzów. Na Śląsku nie istniała wspólnota majątkowa małżonków. Oboje posiadali oddzielne majątki i nie dziedziczyli po sobie. Albo więc w błędzie są źródła albo wykonawca napisu nieźle tutaj namieszał.

HERBY
Herb Schlewitz (Slejvic, Szliwic), rodowy zmarłej został umieszczony, zgodnie z praktyką heraldyczną w środku, po obu stronach trumny. Ród Schlewitzów należał do starych rodów śląskich, pochodzących prawdopodobnie z terenu Niemiec. Posiadali majątki głównie na pograniczu księstwa raciborskiego i opawskiego. Jako główną swoją siedzibę od XVI w. podawali Kravaře koło Opawy. Henryk von Schlewic (zm. 1618 r.) ożenił się z Ewą Strzelą, ostatnią przedstawicielką tej linii rodu - właścicieli wójtostwa w Leśnicy k. Strzelec Op. Zmarła była prawdopodobnie siostrą ostatniego z tej linii rodu - Karola Henryka, który na początku XVIII w. sprzedał swoje majątki Jerzemu von Strachwitz.

Herb Larisch (Larysz). Herb ten umieszczony został po dwóch bokach trumny przy głowie, gdzie zgodnie z wywodem heraldycznym po prawej stronie zmarłej powinien znaleźć się herb rodowy, zaś po lewej - herb matki. Ród ten należał do arystokracji państwa Habsburgów i był znany na całym ich terenie (pałace Larischów znajdują się w Pradze, Wiedniu, Budapeszcie i Krakowie).

Mąż zmarłej pochodził z linii z Ligoty (Lhota), posiadał tytuł wolnego pana (barona) i prawdopodobnie honorowy tytuł „wysoko urodzony”. Był członkiem rady cesarskiej i sędzią sądu ziemskiego księstw opolskiego i raciborskiego. Około 1686 r. kupił od Estery Izabeli von Praschma Kujawy k. Prudnika i posiadał państwo „Herrschaft” Centawa. Pierwszą żoną Jana Franciszka Wilhelma Larysza była Dorota hr. von Tenczin.

Herb Paczyński. W Polsce jeden z najstarszych polskich herbów – Topór. Paczyńscy z Tęczyna (Paczynski von Tenczin) nazwisko wzięli od miejscowości Paczyna koło Toszka. Według tradycji rodowej byli potomkami małopolskiego rodu magnackiego Tęczyńskich, dlatego podawali jako swoją siedzibę rodową Tęczyn (Tenczin) koło Krakowa. Herb hrabiowski nie różnił się niczym od herbu szlacheckiego, dlatego trudno tu rozstrzygnąć, o jaką linię chodzi. Pierwsza żona Larysza pochodziła z linii hrabiowskiej „z Tęczyna”, ale nie jest możliwe, aby to był jej herb. W tym czasie linie szlacheckie Paczyńskich były bardzo liczne, w większości była to drobna szlachta występująca na całym Górnym Śląsku.

Zgodnie z wywodem heraldycznym, w tym miejscu na trumnie powinien być umieszczony herb babki ze strony ojca (dziadowej). Nic nie wiadomo o jakichś związkach Schlewitzów z Paczyńskimi.

Herb Skroński. Skrońscy z Budzowa - nazwisko pochodzi od dwóch miejscowości koło Olesna Skrońsk i Budzów. Początkowo byli to wolni chłopi (włodycy). W 1546 r. bracia i kuzyni: Grzegorz Budzowski, Mikołaj Skronski oraz Paweł i Maciej Pawłowscy otrzymali dyplom herbowy z ujednoliceniem nazwiska: Skronski von Budzow. Ich herb - żuraw z szyją przebitą strzałą - część historyków zalicza do odmiany polskiego herbu Taczała. Herb ten znajduje się na dole po lewej stronie zmarłej, gdzie według zasad wywodu heraldycznego powinien znajdować się herb babki ze strony matki. W źródłach brak jest informacji o jakichkolwiek związkach ze Schlewitzami.

Tajemnicza trumna jest niedostępna dla zwiedzających brzeskie muzeum. Może zamiast zalegać w magazynie, powinna być wystawiona w centawskim kościele, by przybliżyć mieszkańcom ich własną historię?

PIOTR SMYKAŁA, ROMUALD KUBIK
Strzelec Opolski

Źródła:
Sękowski R., Herbiarz szlachty śląskiej, tom IV, VI, Katowice-Chudów 2005, 2008
Artykuł w dużej mierze oparty na opinii i opracowaniu Romana Sękowskiego

Monday the 18th. Joomla Templates Free. Zapraszamy do Centawy!